پدران مظلومان همیشه ی تاریخند.اینرا خودتان با کمی تحلیل برخوردهای خودتان با پدرتان به خوبی درک خواهید کرد. برای اینکه یکبار هم که شده حس و حال پدرتان را -وقتی با قطعیت تمام حرفهای از روی دلسوزیش را رد می کنید- درک کنید ابیات ارزشمند زیر را که مولانا در وصف جدال نوح و پسرش کنعان سروده بخوانید. شاید دانستن این چیزها وقتی خودمان پدر شده ایم خیلی دیر باشد.

متن زير را در كلاس طراحي اجزاء2، وقتي ديگر تحمل شنيدن كلماتي مثل روغن و پيچ و چرخ حلزوني را نداشتم، نوشتم. استاد درحال نوشتن مسأله­ي زير در پاي تخته است:

   يك پيچ دو نخه به قطر mm48  و عرض mm60 توان hp1را در دور rpm1200 به چرخ حلزوني 30 دندانه با مدول mm4 و عرض mm24  منتقل مي­كند. نيروهاي وارد به پيچ­دنده را حساب كنيد.

...

   هفته­هاي آخر است و اساتيد معظم همه­ي سعي خود را مي­كنند تا اين آخر ترمي آب خوش از گلوي دانشجو پايين نرود. اما اين هجمه­ي حجيم اساتيد نمي­تواند سير افكار سركش مرا متوقف كند...

   از نظر من خيلي ضايع است كه يك دانشجوي ترم پنجي شريفي دلش بخواهد كه اين ترم و كلاً دوره­ي تحصيل كارشناسي­اش زودتر به پايان برسد. از نظر شما اينطور نيست؟

   لابد اكثر دانشجوهاي هم­ورودي رشته­ي ما اكنون در اوج لذت هستند و حظي كه از مفاهيم مكانيكي مي­برند غيرقابل توصيف است. نمي­حواهم بي­محابا به خاطر اينكه چندتا آس­وپاس مثل من با رشته­اي كه «انتخابشان كرده» ارتباط برقرار نمي­كنند، كل سيستم آموزشي را زير سؤال ببرم – روشهاي بهتري براي اينكار وجود دارد! – اما خب كمي هم انصاف بدهيد ايهاالناس! وجود من و امثال من – كه گرچه ظاهراً كمند اما باطناً زيادند- نشان مي­دهد يك جاي كار مي­لنگد.

از زبان يكي از معدود آخوندهای واقعاً روحاني دانشگاه شنيدم كه مي­گفت:

«تا به حال ديده­ايد كه وقتي پلاستيك داخل آتش مي­افتد چه وضع رقّت­انگیزی به خود می­گیرد؟ آدم دلش به حاش می­سوزد. پلاستیک دارد با زبانِ بی­زبانی فریاد می­زند که من برای این شرایط خلق نشده­ام. جایگاه من اینجا نیست... هر موجودی فی­ذاته جهت­گیری مشخصی دارد. باید در مسیر تعیین­شده­ی خودش قرار بگیرد و الّا نابود می­شود. انسان هم همینطور است. هستی جهت­گیری مشخصی دارد به سوی مبدأش: خدا. زمانیکه از این مسیر منحرف شوید خودبه­خود سیستمتان به هم می­ریزد. مثلاً وقتی به رفیقتان تهمت می­زنید تا 2 روز اعصابتان خرد می­شود و خود را ملامت می­کنید...»

   حاج آقا اینها را از کتاب «قرآن در اسلام» علامه طباطبایی نقل می­کرد. سخنش بسیار عمیق و جذاب بود. سرشار از روح جهان­بینی ناب الهی.

   هرکس خط سیر مشخصی دارد که باید در آن قرار بگیرد. خداوند بزرگ در وجود ما با چیزهایی مثل علاقه و استعدار نشانیِ آن خط سیر را به ما داده است. اگر در آن خط قرار نگیریم عمرمان باطل خواهد بود. از خدا باید خواست که ما را در یافتن آن خط یاری کند. اگر عطّار آن درویش را نمی­دید، عطار نمی­شد. اگر محمدحسین بهجت پزشک می­ماند دیگر شهریار نمی­شد. اگر ملّال روم شمس تبریزی را نمی­دید مولانا نمی­شد...

   مهندسی مکانیک خط سیر من نیست. وجود من در این جایگاه جانم را می­فرساید. مسلماً این مسیر برای عدّه­ی زیادی فوق­العاده خواهد بود امّا خب، انسانها با هم متفاوتند. رتبه­های 1تا 200 کنکور همه مثل هم نیستند که همه مهندس برق و مکانیک شوند.

   خب چه باید کرد؟ سخت است و دشوار. اوّل باید به دنبال نشانه­ها بود. نشانه­های الهی. اتّفاقات روزمره گاهی خیلی پرمعنا هستند. با تو سخن می­گویند... باید درون خود را کنکاش کنیم و آن جوهر منحصر به فرد خویش را بیابیم.

   امّا جامعه تصمیمات تو را برنمی­تابد. باید چون کوه استوار بود و مصمم. باید قیدهای کاذب دنیای دونِ اطراف را شکست و روح را آزاد کرد. خدا با ماست...

   آری، از آنروز بهشت من آغاز خواهد شد...

بارها دیده­ایم که کودکی مشغول سروصدا و شلوغ کردن بوده و بزرگترها  جغجغه­ای، اسباب بازی­ای چیزی به او داده­اند تا سرگرم شود و دیگر شلوغ نکند. کودک که کمی بزرگتر می­شود، به ماهیّت این وسایل پی می­برد: اسبابِ بازی. خودش به کودکِ همسنّ و سالش می­گوید: «تو بزرگ شدی، هنوزم با اسباب­بازیات بازی می­کنی؟»

   امّا سنّ و سال که بالا می­رود اسباب بازی­ها هم پیچیده­تر می­شوند، امّا ماهیّت همان ماهیّت قبلیست. بلا تغییر.

   چند صباحیست که دچار احساسات عجیب و غریبی شده­ام. شهید آوینی در جایی می­گوید: « دزدان مارا به زنگوله­ای سرگرم کرده­اند و ای کاش پیش از آنکه خانه­مان غارت شود از غفلت به در آییم» هیچ چیز به اندازه­ی این عبارت شهید توان توصیف احوالاتم را ندارد: « ما را به زنگوله­ای سرگرم کرده­اند»

   «دانشگاه» موجودی گنگ و مبهم است. به قطعه­ای می­ماند که سر جای خودش نیست. نه ورودی معلوم و مشخصی دارد نه خروجی درستی. از نظر من دانشگاه یک غدّه­ی سرطانی است. خونِ این مملکت، یعنی جوانان ارزشمندِ آنرا، می­مکد و در بهترین حالت صادر می­کند به غرب. کنکور ورودی این تابع است و به راستی چیزی احمقانه­تر از آن وجود ندارد. رقابت بر سر هیچ. همه از سر و کول هم بالا می­رویم و مشتی مفاهیم مصنوعیِ تست و معلّم خصوصی و کتاب کنکور و آزمون آزمایشی را در حلقومِ خود فرو می­بریم تا در این رقابتِ بر سرِ هیچ، مقام برتری کسب کنیم و وارد دانشگاه، این غدّه­ی سرطانی شویم. ناچاریم. راه دیگری وجود ندارد. یا دانشگاه یا بی­شخصیّتی در اجتماع. امّا این بازی یک بازیِ باخت-باخت است. چوبِ دو سر فلان!

   دانشگاه زنگوله­ی زیبایی است. صدای زیبایی دارد: صدای شخصیت، صدای پول، صدای مهندس بودن! درسها را می­خوانی و خود را مشغول می­داری. همه چیز در راستای غفلتِ توست. مبادا لحظه­ای فکر کنی! درست را بخوان. نمره! خیلی مهم است. هر هفته کوییز، میان­ترم، پروژه و ...

   4 سال سر در آخور، 4 سال مبهوت صدای زنگوله، 4 سال سرگرمِ اسباب­بازی­های مدرن.

   دانشگاه آدمی را اغفال می­کند. غفلت ارمغان بزرگ دوران پیش از دانشگاه است و در اینجا بسیار تشدید می­شود. «زندگی به سبک مدرن» لحظه­ای فرصت تأمّل نداری. سال چهارم باید کنکور بدهی، مگر می­شود کنکور نداد؟ مدرکِ فوق نداشته باشی کلاهت پسِ معرکه است...

    معیارهای جامعه­ی ما، معیارهایی دون و بی­ارزشند. همه بر سر هیچ می­دویم... جریان جامعه به ناکجاآباد می­رود. لحظه­ای غفلت تو را در دامِ این جریان می­اندازد... لحظه­ای تماس با زنگوله­ها تو را مبهوت می­کند. باید هوشیار باشی. همه­ی ما خواهی نخواهی طعمِ شیرین نشئگی را چشیده­ایم. خیال نکنید که اسباب­بازی­های مدرن فقط مواد مخدر و x  هستند، فیلم­های سینمایی، تلویزیون، بازی­های کامپیوتری، لیگ ایتالیا هری پاتر و بالاتر از آن روزنامه­ها، اخبار، شغل­ها، مدارک تحصیلی و حتّی علم هم امروز به بیهودگی رقّت­انگیز زنگوله­ها گرفتار شده­اند.

   از زنگوله­ها متنفّرم. از صدای زنگوله­ها که هیچ­جا راحتت نمی­گذارند متنفّرم. به دنبال آزادی می­گردم. به دنبال انسانیّت. به دنبال روح خدایی که در جسمم دمیده شده و تنها یادگار دوران اوج انسان است... به کجا باید رفت...؟

    می­ترسم از روزی که که خود نیز از بیچارگی زنگوله­فروشی پیشه کرده باشم. می­ترسم...

پی نوشت: خواننده محترم محقّ است که این نظر مرا نپذیرد، امّا من تصمیم گرفته­ام که سلسله مقالاتی، البته با بضاعت ناچیز فکری خویش، بنگارم و ضعف و انحطاط پایه­های نظام فعلی موجود در دانشگاه­های ما که کاملاً پیاده­شده­ی مدل­های غربی است در برابر جایگاه واقعی و صحیح بشر که به زعم من جز در اسلام و مکتب تشیّع ( و نوع علوی آن و نه صفوی آن)یافت نمی شود به تصویر کشم.

اوّلین مقاله از این سلسله مقالات با عنوان «ارباب حلقه ها چه کسی خواهد بود» در سایت نظر سوم منتظر نظرات شماست و انشاالله مقالات بعدی نیز در همان سایت منتشر خواهد شد.

یا علی

چند وقت پیش وصف خودمو از زبون مولا علی(ع) تو حکمت 150 نهج­البلاغه دیدم:

« چون کسی مباش که بی­هیچ عملی به روز بازپسین امید بسته باشد و در آرزوی فرصتی دراز، توبه را به تأخیر می­افکند. در گفتار چونان زاهدان است و در رفتار به دنیاگرایان می­ماند. در دهش دنیا سیری نمی­شناسد در دریغ تاب قناعتش نباشد. با آنکه در برابر آنچه بدو داده شده، از سپاس درمانده است، به بازمانده چشم دارد! دیگران را امر و نهی می­کند، ولی خود نه پذیرای امر و نهی باشد. به شایستگان ابراز دوستی می­کند، بی­آنکه با آنان همکاری کند، و با گناهکاران دشمنی می­ورزد در حایکه خود، یکی از آنها باشد. از بسیاری گناه، مرگ را ناخوش دارد، امّا بر انجام دادن آنچه این ناخوشایندی را سبب شده است، پای می­فشارد. در بستر بیماری از رفتار بد خویش پشیمان می­گردد، اما تا از بیماری رهید و به بهبودی رسید، با احساس امنیّت به بیهودگی می­گراید. در عافیت به خودشگفتی(عجب) دچار می­آید و به گاه گرفتاری با نومیدی خود را می­بازد. در رویارویی با سختی و دشواری، به ناگزیر دست به دعا برمی­دارد، امّا چون آسودگی یافت، رخ برمی­تابد.

   نفس به نیروی پندارها بر او چیره می­شود، امّا او با یقینش مبارزه با نفس را برنمی­تابد. با کمت از گناه خویش، نگران گناه دیگری باشد، و به خویشتن بیش از عمل خود امید دارد. با بی­نیازی مست می­شود و به مغاک فتنه فرو می­غلتد، و تنگدستی به سستی و نومیدیش می­کشاند. در کار کوتاهی می­کند در طرح درخواست­ها تند می­راند! چون در برابر خواهشهای نفسانی و شهوانی قرار گیرد، گناه نقد را درمی­یابد و توبه­ی نسیه را وامی­نهد، وچون درد و رنجی فرا رسد به تمامی از دین و راه و رسمش دوری می­گزیند و پروا نمی­کند. عبرت را به نیکی توصیف می­کند. امّا عبرت­آموزی نتواند. در اندرز دادن به دیگران نکته­ای فرو نگذارد، امّا خود پذیرای هیچ پندی نباشد، که او در حرف می­بالد و در غمل می­خشکد. در مورد ارزشهای ناپایدار سخت رقابت می­کند امّا در برابر ارزشهای ماندگار بسیار آسان­گیر و زودگذر باشد. که او سود را زیان و زیان را سود می­بیند. از مرگ می­هراسد امّا برای نجات فرصت­ها از مرگ، شتابی نمی­کند. گناه دیگری را بزرگ می­بیند، اما بزرگتر از آن را برای خود کوچک می­شناسد. از دیگر سو، طاعتی از خود را بسیار بزرگ می­شمارد، و همان را در دیگری ناچیز می­انگارد. پرخاشگر کار دیگران و سازشکار خود و کار خویش باشد. پوچ­گذرانی با توانگران را، از یاد حق با درویشان، محبوبتر می­انگارد. همواره به زیان دیگران و به سود خویش داوری می­کند امّا هرگز به سود دیگران و به زیان خویش حکمی نمی­دهد. راهنمای دیگران است و گمراه­گرِ خویش! دیگران فرمانبرش هستند و خود نافرمان. جام خویش لبریز می­ستاند و پیمانه­ی دیگران را پر نمی­کند. از غیر خدا می­ترسد، امّا از پروردگار خئیش هراسیش نباشد»

خورشید بی­غروب نهج­البلاغه

ترجمه­ی عبدالمجید معادیخواه

بگذارید کمی از دلمشغولی­های یک دانشجوی ورودی جدید مهندسی مکانیک بگویم:

   دانشگاه مفهومی بود پر از آرمان و آرزو، پر از احساس بزرگ شدن، پر از احساس نزدیک شدن به جامعه، به مردم دیگر. پر از احساس مفید بودن. اینها مفاهیمی بودند که قبل از کنکور در مورد دانشگاه می­پنداشتم. امّا پس از ورود به دانشگاه دیری نپایید که کاخ رؤیاها ویران شد و جای خود را به واقعیت­ها داد. بزرگترین سؤال آن روزهای من این بود: فرق دانشگاه و دبیرستان چیست؟ سؤال بسیار بدیهی می­نماید امّا امروز که 2 سال از آنروز می­گذرد با اطمینان اعلام می­کنم که بزرگترین تفاوت دانشگاه با دبیرستان – البتّه در ایران – این است که «دانشگاه جنس مخالف دارد امّا دبیرستان ندارد!»

   بله شاید خیلی خنده­دار به نظر برسد ولی حقیقت دارد. با قطعیت اعلام می­کنم اگر جنس مخالف را از دانشگاه حذف کنیم ذهنیت دانشجویان ذره­ای با ذهنیت دبیرستان تفاوت نمی­کند. فاجعه است نه؟

   من در دبیرستان علامه حلی بلوغ خود را گذراندم. دبیرستانی که به غایت شبیه دانشگاه است. ذرّه­ای تلاش برای کار فرهنگی و ساختن شخصیت عزیزان نخبه در این دبیرستان صورت نگرفت. یک ویژگی مهم دانشگاه اینست که کسی کاری به کارت ندارد، خودت هرکاری خواستی می­کنی و احدی از تو نمی­پرسد چرا؟ و این بارزترین ویژگی دبیرستان علّامه حلی است. یک تیغ دو لبه! خوبیش این بود که وقتی وارد دانشگاه شدیم به همه­چی عادت داشتیم. حتّی واحد اختیاری هم قبلاً انتخاب کرده بودیم و چنین آزاد بودنی را تجربه کرده بودیم.

   امّا زمان می­گذشت و سؤالاتم پررنگتر می­شد. با دیدن گروه­های فوق برنامه­ی دانشجویی و کسانی که به اصطلاح نام فعّال دانشجویی را یدک می­کشیدند بیشتر گیج شدم. هدف تمامی فعالیت­ها به صورت مستقیم سرگرم شدن، تجربه کسب کردن، دور هم بودن و شاد بودن بود و به صورت غیرمستقیم ارتباط با جنس مخالف. این در حالی بود که انتظار داشتم با دانشجویانی مواجه شوم که یا صبح وشب مشغول بحث و تحلیل وضعیت مملکتند و دائماً تفکّرات مختلف را نقد می­کنند و می­اندیشند یا مشغول پژوهش و کار سنگین در آزمایشگاه­ها و کارگاه­ها هستند و مشغول ابداع و ابتکار. امّا نه تنها با این 2 دسته مواجه نشدم بلکه اثری از آثار چنین افرادی را در دانشکده پیدا نکردم.

   دردی که از آن سخن گفتم از آن روزها در دلم است و روزی نمی­گذرد که این درد عمیقتر و عمیقتر نشود... سال اوّل و دوم دانشجویی خویش را بر سر این درد نهادیم امّا ما را کوفتند. گفتند سخنت اینجا خریداری ندارد. اینجا سخن از دوست­دختر و دوست­پسر و اردوی تفریحی مختلط و دورهم بودن و جُک و بلوتوث بازی و شادی و خنده خریدار دارد، اگر داری بگو. گفتیم نداریم. گفتند: خداحافظ...